دکتر رضا حمیدی
اواخر آبان، یاد دو تن از برجستهترین متفکران معاصر ایران، علامه سیدمحمدحسین طباطبایی و علامه محمدتقی جعفری، در تقویم فرهنگی کشورمان زنده میشود؛ دو اندیشمندی که هر یک از مسیری متفاوت، اما با دغدغهای مشترک، عمر خود را صرف تعمیق معرفت و گشودن افقهای تازه در برابر ذهن انسان کردند. یکی با تأملی ژرف در قرآن و حکمت اسلامی و دیگری با گفت وگویی گسترده با فلسفه، انسان و مسائل جهان معاصر. با این حال، شاید مهمترین پرسش در سالگرد درگذشت این دو شخصیت، نه درباره آن چیزی باشد که نوشتند و به یادگار گذاشتند، بلکه درباره نسبتی باشد که جامعه امروز ما با میراث فکری آنان برقرار کرده است.
علامه طباطبایی با تألیف تفسیر گرانسنگ «المیزان»، نشان داد که فهم دین، فراتر از نقل دانستهها و تکرار پاسخهای آشناست. او با بازگشت روشمند به متن قرآن، برقراری پیوند میان آیات و بهرهگیری از ظرفیت عقل و فلسفه، افقهای تازهای در تفسیر و فهم معارف دینی گشود. اهمیت کار او تنها در عظمت یک اثر تفسیری نیست؛ در الگویی است که از دقت علمی، استقلال فکری، ژرفاندیشی و پرهیز از سطحینگری به یادگار گذاشت.
علامه جعفری نیز در مسیری دیگر، اندیشه دینی را به میدان گفتگو با پرسشهای انسان معاصر برد. شرح مبسوط نهجالبلاغه، دائرۀالمعارف ۱۷ جلدی شرح مثنوی، تأملات فلسفی درباره انسان و جهان و گفتگوهای علمی با متفکرانی چون برتراند راسل، نشان میداد که باور عمیق، نهتنها مانعی برای پرسشگری نیست، بلکه میتواند در پرتو گفتگوی استدلالی، به فهمی ژرفتر از حقیقت بینجامد. او میکوشید فلسفه را از حصار اصطلاحات تخصصی بیرون آورد و نسبت آن را با آزادی، اختیار، مسئولیت و معنای زندگی روشن کند.
این دو اندیشمند با وجود تفاوت در روش و حوزه فعالیت، در یک نقطه به هم میرسیدند: اندیشه را نمیتوان به انباشت اطلاعات و محفوظات تقلیل داد. معرفت زمانی به سرمایه جامعه تبدیل میشود که قدرت فهمیدن، سنجیدن، پرسیدن، گفتگو کردن و مسئولانه زیستن را افزایش دهد. دانش اگر به تغییر در نگرش و رفتار فردی و اجتماعی نینجامد، هنوز همه ظرفیت خود را آشکار نکرده است.
اینجاست که باید از خود بپرسیم: ما با چنین میراثی چه کردهایم؟ آیا نظام آموزشی ما به اندازهای که بر انتقال اطلاعات تأکید دارد، برای پرورش قدرت تحلیل و پرسشگری نیز فرصت فراهم میکند؟ آیا در دانشگاهها و محافل علمی، نقد و گفتگوی آزاد و منصفانه به رسمیت شناخته میشود؟ آیا در فضای رسانهای، مجال شنیدن سخن متفاوت و بررسی استدلالها وجود دارد یا واکنشهای شتابزده، داوریهای فوری و منازعات بیحاصل، جای گفتگوی عقلانی را گرفتهاند؟
این پرسشها صرفاً دغدغههایی دانشگاهی و روشنفکرانه نیستند؛ مستقیماً با کیفیت زندگی اجتماعی، اعتماد عمومی و توانایی جامعه برای مواجهه با مسائل پیچیده پیوند دارند. جامعهای که در آن پرسیدن دشوار باشد، نقد با مخالفت شخصی اشتباه گرفته شود و اختلاف نظر به خصومت بینجامد، بهتدریج قدرت اصلاح و بازاندیشی خود را از دست میدهد. اندیشه در فضایی رشد میکند که در آن، پرسش تهدید تلقی نشود و حقیقت، فراتر از تعلقات و پیشداوریها، معیار داوری باشد.
البته نام و آثار بزرگان اندیشه همچنان در کتابها، دانشگاهها و محافل علمی مورد توجه است؛ اما میان شناختن یک اندیشمند و وفاداری به اندیشه او فاصلهای معنادار وجود دارد. میتوان از المیزان سخن گفت، بیآنکه روش عمیق و دقیق علامه طباطبایی را در فهم مسائل به کار گرفت؛ میتوان آثار علامه جعفری را خواند، اما در برابر پرسشهای تازه و دیدگاههای متفاوت، ظرفیت گفتگو نداشت!
وفاداری به این دو متفکر، بیش از آنکه در ستایش آثار و بازگویی سخنانشان معنا پیدا کند، در زنده نگه داشتن شیوه اندیشیدن آنان است؛ در آموزش مبتنی بر تفکر، پژوهش مسئولانه، تحمل نقد و شجاعت مواجهه با پرسشهای دشوار. علامه طباطبایی و علامه جعفری به ما آموختند که اندیشه، میراثی برای تماشا نیست؛ مسئولیتی برای ادامه دادن است. شاید تلخترین پرسش در سالگرد درگذشت این دو بزرگ همین باشد: ما که اینهمه از بزرگان اندیشه سخن میگوییم، تا چه اندازه برای اندیشیدن و نقد اندیشه خود و دیگران مجال فراهم کردهایم؟
شما چه نظری دارید؟